تهيه پيشنهاد طرح تحقيق براي پروژه تدوين لايحه
وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
گزارش نهايي
تهيه :
محمد ابويي اردكان، اصغر اسدي، حسين غريبي، محمود بابائي
اسفند1379
موضوعات قابل طرح در نظام علوم، تحقيقات و فناوري
بازاريابي خدمات
مرور سابقه علمي و مباني نظري
■بازاريابي
تعريفهاي گوناگوني براي بازاريابي بيان شده است, مانند گروهي از فعاليتهاي تجاري وابسته, پديدهاي بازرگاني, فرايندي اقتصادي, فرايند مبادله يا انتقال مالكيت محصولات, فرايند تعديل عرضه و تقاضا و بسياري معاني ديگر. هر كدام از اين تعاريف بيان كننده گوشهاي از فعاليتهاي بازاريابي است. امروزه صاحبنظران بازاريابي را فرايند ارضاي نيازها و خواستههاي بشر تعريف ميكنند. به نظر فيليپ كاتلر برجستهترين صاحبنظر در اين رشته, بازاريابي عبارت است از فعاليتي انساني در جهت ارضاي نيازها و خواستهها از طريق مبادله (روستا, ونوس و ابراهيمي 1375, 7).
ابعاد گوناگون ماركتينگ
ماركتينگ داراي ابعاد گوناگوني است كه عبارتند از:
بازارگرايي: توجه, تمايل و گرايش به مشتري و بازار
بازارشناسي: تحقيقات بازاريابي و بررسيهاي بازارها
بازاريابي: يافتن بازار هدف و بخشبندي بازارها
بازارسازي: ايجاد و افزايش سهم بازار, ساختن تصوير مناسب, يافتن جاي دلخواه در بازار
بازارگرمي: آمادگي براي رقابت, حضور در صحنه بازارها و نمايشگاهها, انجام تبليغات و ترفيعات و تشويقها
بازارگردي: ويترينگردي جهاني, حضور در صحنه مبادلات و بازارها, اطلاعات و ارتباطات بازار
بازارسنجي: مقايسه و ارزيابي گذشته و حال خود و ديگران براي ترسيم آينده
بازارداري: افزايش يا حفظ مشتريان (خلاقيت و نوآوري)
بازارگرداني: اداره كردن بازار از طريق مديريت محصول, قيمت, توزيع, ترفيع (مديريت بازار)
با توجه به ابعاد گوناگون ماركتينگ ميتوان گفت واژه مناسب براي Marketing «بازارگرداني» است كه همان مديريت بازار است و همه امور مربوط به برنامهريزي, اجرا و كنترل فعاليتهاي گوناگون و ابعاد اشاره شده را در بر ميگيرد. به عبارتي, بازارگرداني يعني انجام فعاليتهاي نظاممند و دائم بازارگرايي, بازارشناسي, بازاريابي, بازارسازي, بازارگرمي, بازارگردي, بازارسنجي و بازارداري (روستا, ونوس, ابراهيم 1375, 13ـ9).
فرايند بازاريابي
فرايند بازاريابي شامل تجزيه و تحليل فرصتهاي بازاريابي, جستجو و انتخاب بازارهاي هدف, طراحي استراتژيهاي بازاريابي, برنامهريزي براي برنامههاي بازاريابي و سرانجام سازماندهي, اجرا و كنترل كليه فعاليتهاي بازاريابي است.
1ـ تجزيه و تحليل موقعيتهاي بازار: تجزيه و تحليل موقعيتهاي بلندمدت موجود در بازار كمك مؤثري در بهبود عملكرد مؤسسات است.
2ـ جستجو و انتخاب بازارهاي هدف: پس از جمع آوري اطلاعات, شركتها بايد به جستجو و انتخاب بازار هدف بپردازند, بدين منظور بايد جذابيت بازار اندازهگيري شود كه اين نيز از طريق تخمين بازار, سودآوري, ميزان رشد آن و نظاير اينها امكان پذير است.
3ـ طراحي استراتژيهاي بازاريابي: براي اينكار سازمان بايد ضمن تعيين دو ملاك سنجش (مانند كيفيت و قيمت) موقعيت خود را با توجه به اين دو عامل و نسبت به رقبا بسنجد. انتخاب استراتژي مناسب به سياست شركت و نقش مورد نظرش در بازار بستگي دارد.
4ـ برنامهريزي براي برنامههاي بازاريابي.
5ـ سازماندهي, اجرا و كنترل فعاليتهاي بازاريابي: آخرين مرحله در فرايند مديريت بازاريابي عبارت است از سازماندهي منابع, اجرا و كنترل برنامههاي بازاريابي. در شركتهاي كوچك شايد يكنفر هم بتواند همه كارها را انجام دهد ولي در مؤسسات بزرگ, متخصصان زيادتري مورد نياز است (روستا, ونوس, ابراهيمي1375, 69ـ66)
وظايف و اهداف بازاريابي
وظايف خاص بازاريابي عباتند از:
●تعيين اهداف بازاريابي
●ايجاد و اجراي برنامههاي استراتژيك بازاريابي
●تجزيه و تحليل محيطي و بازار
●اجراي تحقيقات بازاريابي
●طراحي تركيب هاي (آميختههاي ) مناسب بازاريابي
●بازاريابي داده در مديريت فروش
●ايجاد و توسعه خدمات جديد
●بخشبندي, هدفگذاري و تعيين موقعيت بازار
●ارتباطات داخلي (بازاريابي داخلي)
●تلفيق و هماهنگي با ساير مديريت بخشي
●ايجاد سيستمهاي اطلاعاتي بازاريابي
اهداف بازاريابي شامل موارد زير ميباشد:
● درك و پيش بيني نيازهاي مشتري,
●حفظ مشتريان موجود و ارتباط با مشتريان جديد,
●دستيابي به اهداف سازماني(Woodruffe 1996, 46).
كاتلر و آرمسترانگ براي نظام بازاريابي چهار وظيفه زير را قايل شده اند:
●حداكثر نمودن مصرف
●حداكثر نمودن رضايت مصرف كننده
●حداكثر نمودن انتخاب
●حداكثر نمودن كيفيت زندگي(Kotler and Armstrong 1990, 16)
انواع بازاريابي
بازاريابي خود (شخصي): بازاريابي شخصي يعني تمام فعاليتهايي كه براي ايجاد, حفظ يا تغيير طرز فكر و برداشت رقبا و ديگران نسبت به فرد انجام ميگيرد.
بازاريابي سازمان: بازاريابي سازمان يعني تمام فعاليتهايي كه باعث ايجاد تغيير يا حفظ طرز تلقي, رفتار و برداشت مخاطبان نسبت به سازمان ميشود.
بازاريابي مكان: توانايي در بازاريابي مكانها و بناها, ساختمانهاي تاريخي و تفريحگاهها, نيازمند آشنايي با فعاليتهاي بازاريابي ويژهاي است كه افراد خاصي ميطلبد. بازاريابي مكان يعني تمام فعاليتهاي مربوط به آگاه كردن, جلب نظر مردم, جذب آنها و تغيير طرز تلقي آنها از مكانها و امكانات يك شهر, منطقه يا كشور.
بازاريابي ايده: يعني ارائه و عرضه انديشه, نظر يا ايده براي ايجاد تفاهم, تغيير رفتارها و باورهاي مردم و سازمانها.
بازاريابي خدمات: در اين زمينه مديران بازاريابي چندان فعال نبودهاند, اما سازمانهاي خدماتيي كه اصول بازاريابي را پذيرفته و طرحها و برنامههاي خود را بر پايه چهار عنصر آميخته بازاريابي بنا كردهاند به نتايج مثبتي رسيدهاند.
■ بازاريابي خدمات
در بسياري از جوامع حدود سه چهارم نيروي كار غير كشاورزي در صنايع خدماتي فعاليت دارند و حدود دو سوم توليد ناخالص ملي را بر عهده دارند. هرچه امور تجارت و فعاليتها پيچيدهتر, تخصصيتر و رقابتيتر باشد, امور خدماتي رشد بيشتري مييابد. مديران ناگزيرند براي اداره بهتر سازمانهاي خود در دنياي فعال و پر رقابت امروز با اصول بازاريابي خدماتي آشنا شده, از فنون بازاريابي در ارائه خدمات و ارضاي نياز مشتريان خود بهره گيرند.
ويژگيهاي امور خدماتي
چهار ويژگياصلي خدمات به شرح زير است:
1ـ ناملموس بودن :خدمات ناملموسند يعني نميتوان آنها را پيش از خريد ديد, لمس كرد يا حس نمود. وظيفهاصلي بازاريابي خدمات اين است كه به گونهاي خدمات را قابل لمس كند, يا نفع كاربرد آنها را نشان ميدهد.
2ـ نامشابهبودن و ناپيوستگي : كيفيت خدمات اغلب متفاوت و ناپيوستهاست. خدمات وابسته به افرادي است كه آن را ارائه ميدهند, به همين دليل كيفيت آنها متغير است, چون افراد قابليتهاي گوناگون و حتي عملكردي متفاوت دارند. امور خدماتي, ممكن است از لحاظ كيفيت خوب يا بد باشد. با استفاده از خطوط توليدي پيشرفته, كيفيت محصولات داراي پيوستگي و تداوم بيشتري شده است, اما خدمات هميشه متغيرند.
3ـ تفكيك ناپذيري : سومين اختلاف بين خدمات و محصولات كه با عامل دوم يعني ناپيوستگي نيز ارتباط دارد, تفكيك ناپذيري خدمات است. در اغلب موارد مصرفكنندگان نه ميتوانند و نه ميخواهند تا خدمت را از ارائه دهنده آن و وضعيت و شرايط دريافت خدمات جدا سازند. براي مثال براي دريافت يك خدمت آموزشي, دانشجو در دانشگاه حضور مييابد. كيفيت آموزش ممكن است بالا باشد اما اگر خدمات جانبي از جمله مشاوره, فعاليتهاي گروهي, كتابخانه, رستوران, پاركينگ, نحوه ثبت نام و كلاسها نامناسب يا ضعيف باشد, دانشجو نميتواند از اين تجربه آموزشي خرسند و راضي باشد.
4ـ فساد پذيري : خدمات فاسد شدني هستند و نميتوان آنها را ذخيره كرد. بنابراين به عنوان مثال, يك صندلي خالي در يك هواپيما فرصتي است كه براي هميشه از بين رفته است. امروزه رستورانها جريمهاي را براي رزرو ميزهايي كه سفارش دهندگان در موعد مقرر از آنها استفاده نميكنند, در نظر ميگيرند. فساد پذيري خدمات معمولاً در شرايطي كه تقاضا براي خدمات نرخ تقريباً ثابتي داشته باشد مشكل ايجاد نميكند, اما در وضعيتي كه تقاضا بسيار بالا يا خيلي كم باشد سازمانهاي خدماتي را با مشكل جدي روبرو ميكند.
آميخته بازاريابي خدمات:
آميخته بازاريابي خدمات شامل هفت عامل محصول (خدمت), قيمت, توزيع, ترفيع, كاركنان, امكانات فيزيكي و مديريت عمليات است.
خدمت: دو عامل در زمينه محصول بايد مورد توجه قرار گيرد كه عبارت است از:
الف: حق انحصاري: خدمات برخلاف محصولات داراي حق انحصاري يا حق اختراع نيستند.
ب : نام و نشان: با توجه به اينكه خدمات ناملموسند, علامت يك مؤسسه خدماتي در تصميمگيريهاي مصرف كنندگان بسيار مؤثر است.
قيمت: قيمتها در فعاليتهاي خدماتي دو نقش عمده دارند كه عبارت است از : الف) تأثير گذاري بر درك و تصميمگيري مصرف كنندگان خدمات, ب) تأثيرگذاري بر مديريت عمليات. بعضي از سازمانهاي خدماتي براي خدمات خود, مطابق با شرايط تقاضا در ايام هفته, فصل و سال «قيمتهاي ويژهاي» ارائه ميدهند تا بتوانند تعادلي در عرضه و تقاضاي خدمات به وجود آورند.
توزيع يا مكان: به دليل ماهيت تفكيك ناپذيري خدمات از ارائه دهندگان آن, عامل توزيع در استراتژي بازاريابي خدمات اهميت بسياري دارد. با توجه به افزايش و شدت رقابت, ارائه خدمات در مكان مناسب و محلهاي مورد نظر مشتريان عملي تعيين كننده در جذب و نگهداري مشتريان است.
ترفيع: ارزش و اهميت ترفيع براي سازمانهاي خدماتي در منافعي است كه از خريد خدمات آنان حاصل ميشود. در بسياري ار موارد روشهاي ترفيعي محصولات و خدمات مشابهند اما روابط عمومي يكي از روشهاي مهم در خدمات محسوب ميشود.
كاركنان: افراد سازمان خدماتي يا كاركناني كه خدمات را به مشتريان ارائه ميدهند, عوامل اصلي بازاريابي خدماتي به حساب ميآيند, زيرا بسياري از مشتريان ارائه دهندگان خدمات را به نام سازمان ميشناسند.
امكانات و دارايي هاي فيزيكي: اين امكانات باعث تسهيل فعاليتها در انتقال و ارائه خدمات ميشود. در زمينه خدمات علاوه بر تأسيسات و امكانات مشهود, بايد به امكانات غيرمشهود نيز توجه شود.
مديريت عمليات يا فرايند: مديريت عمليات, موجود بودن و كيفيت مناسب و پايدار خدمات را تضمين ميكند. وظيفه و نقش اين عنصر آميخته بازاريابي خدماتي, ايجاد تعادل بين عرضه و تقاضاي خدمات است (روستا, ونوس, ابراهيمي 1375,378ـ376).
استراتژيهاي بازاريابي براي سازمانهاي خدماتي
بازاريابي خدماتي علاوه بر چهار استراتژي سنتي بازاريابي, مستلزم دو استراتژي بازاريابي داخلي و بازاريابي تعاملي ميباشد.
بازار يابي داخلي بدين مفهوم است كه كاركنان و امور مربوط به آنان نظير انگيزش و كاركردن تيمي آنها, رضايت مشتريان را فراهم ميسازد.
بازاريابي تعاملي[7][7] بدين معني است كه كيفيت خدمات دريافت شده تا حد زيادي به كيفيت تعامل فروشنده و خريدار بستگي دارد. در بازاريابي محصول, كيفيت محصول به ندرت به چگونگي بدست آمدن بستگي دارد ولي در بازاريابي خدمات, كيفيت خدمات هم به دريافت كننده خدمات و هم به چگونگي دريافت خدمات بستگي دارد, مخصوصاً در خدمات حرفه اي (Kotler and Armstrong 1990, 4920).
سؤالات
بازاريابي
● استراتژي كشور براي بازاريابي خدمات علوم, تحقيقات و فناوري چيست؟
● برنامهريزي فرايند بازاريابي به عهده چه سازماني است؟
● كاركرد بازاريابي چگونه در ساختار وزارت علوم، تحقيقات و فناوري لحاظ ميشود؟ (چه ساختاري براي انجام وظيفه بازاريابي پيشبيني ميشود؟)
● بازاريابي به عنوان يك ابزار چگونه در خدمت استراتژي «رقابتپذيري ملي در عرصه علوم، تحقيقات و فناوري» قرار ميگيرد؟
بازگشت